भ्रष्टाचार र अनुचित कार्यमा, नियन्त्रणको आधारभुत मन्त्र

                                                                                                                                

गाेरख भण्डारी

भ्रष्टाचार सदाचारको विपरित हो भने अर्को शब्दमा निजी वा व्यक्तिगत फाइदाको लागि सार्वजनिक पदको हैसिलते हुने दुरुपयोग हो । साथै सार्वजनिक पद बहाल हुने व्यक्तिले जानीजानी मनसायपूवर्क दृश्य वा अदृश्य स्वार्थपूर्तिका लागि आफूलाई प्राप्त अधिकारको दुरुपयोग गरी फाइदा लिनुलाई भ्रष्टचार भनिन्छ । यसलाई श्वेत अपराधका रुपमा पनि चिनिन्छ । भ्रष्टचार समाजको रोग हो, सरकारी संयन्त्रको धमिरा हो, सभ्य नागरिकको लागि प्रदुषण हो । यसले सामाजिक नैतीक, सामाजिक भरोसा र संस्थागत अनुशासनलाई धराशायी बनाएको छ । यसको अन्त्य नगर्दा सम्म गरिबी निवारण, आर्थिक विकास, सुशासन र सभ्य समाजको निर्माण गर्न असम्भव छ । यो बहुक्षेत्रीय प्रभाव भएको आर्थिक सामाजिक अपराध हो । यसले राजनीतिलाई वेकम्पा, समाजलाई वृशृंखलित, संस्कृतिलाई विचलीत र अर्थतन्त्रलाई धराशायी पारेको छ । यस्तो भ्रष्टचारको प्रवृती ४ रुपमा देख्न सकिन्छ । जस्तो घुसखोरी, सरकारी सम्पत्ती हिनामिना, दुरशायपूर्ण नीति र नातावाद आदि हुन् ।

राज्य संयन्त्र भन्दा भ्रष्टचारी वढी चतुर हुने र राज्य व्यवस्था भित्र यसले डेरा जमाउने हुँदा भ्रष्टाचार झाँगिदै गएको पाइन्छ । भ्रष्ट आचरण मौलाउदै जाने प्रवृत्तिले व्यक्तिगत लाभ र फाइदा झाँगिदै गए पनि देश, जनता र सरकारलाई हानी नोक्सान पु¥याउँछ । भ्रष्टाचार सरकारी पक्षमा मात्र समिति नभई निजी र गैरसरकारी क्षेत्रमा पनि उत्तिकै भएको पाइन्छ । भ्रष्टचार मौलाउनुमा आथिर्क कारणका रुपमा  मानिसमा धनप्रति मोह बढ्दै जानु, आय आर्जनले मात्र दालभात बाहेय अहिलेको आवश्यकभोगी सामानको जोह गर्न नसक्नु थोरै लगानी र समयमै छिटो धनी हुने चाहनाले गाँज्दै लैजानु र सरकारी निगरानी कमजोर हुनु हो भने सामाजिक कारण धार्मिक तथा नैतिक मूल्यमा ह्रास देखिनु, सामाजिक प्रतिष्ठा आर्थिक पद्धतीसँग गाँसिएको कारण धन कमाउनमा लालसा बढेको, कर्तव्यनिष्ठ र इमानदारको तुलनामा भ्रष्टचारी बढी सम्मानीत हुने गरेको, सामाजिक रितिरिवाज बढी तडकभडकजन्य भएको र जनचेतनाको अभावको कारणले कुनै काम नभएमा पैसाको खेतीमा काम गराउने प्रवृत्तीको कारणले भ्रष्टचार मौलाइरहेको छ । त्यस्तै राजनीतिक कारणमा संबैधानीक निकाय जस्तोमा राजनीतिक दलीय भागबण्डा, भ्रष्टचारीलाई चौतर्फी संरक्षण, प्रशासन संयन्त्रमा राजनीतिक हस्तक्षेप र नीति निमार्णको काममा आफ्नो पक्षमा रहने गरी कनूनको निमार्ण र कार्यान्वयन गर्ने जस्ता कार्य गर्ने आदि कारणले पनि भ्रष्टचारलाई मलजल भएको देखिन्छ । साथै प्रशासनिक कारणमा पनि पारदर्शीतामा कमी, सरकारी मुल्याकन एवं निरीक्षण कमजोर हुनु र कानुनको प्रभावकारीता हुन सकेको छैन भने जिम्मेवारी पन्छाउने, जवाफदेही नहुने अवस्था पनि देखिएको छ भने कमजोर संस्थागत व्यवस्थाको कारणले गर्दा एउटै खाले मुद्दालाई पनि फरक फरक ढंगको फैसला र सजाय साथै सरुवा बढुवामा पनि सरकारको र राजनीतिक दलको भागवण्डा र वार्गिणीमा रहने आदिले गर्दा पनि भ्रष्टचार जाताततै मौलाएको देखिन्छ । अर्को उच्चतम प्रविधिको प्रयोगको अभावको कारणले पनि नेपाललाई विश्वको भ्रष्टचारको सूचीमा अग्ररुपमा नै देखाएको पाइन्छ । अन्य कारणमा भ्रष्टचारबाट कमाएको सम्पत्तीको समाजले खुलेर विरोध गर्ने भन्दा संरक्षण दिने प्रवृत्ती भएको त्यस्तै नैतिक शिक्षाको कमिले गर्दा भ्रष्टाचार विरुद्धका गतिविधि अन्धालाई सप्तरंगी उपहारजस्तो भएको छ भने कछुवाको टाउको जस्तो भ्रष्टाचार निवारणका संघसंस्था, आयोग र कानुन छ भने भ्रष्टाचार दिनदिनै जिराफको टाउको जस्तो देखिने भएको छ । यसकारण आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, प्रशासनिक, कमजोर संस्थागत व्यवस्था, उच्चतम प्रविधिको प्रयोगको अभाव र अन्य कारणले नेपालमा भ्रष्टचारमा राम्रै मलजल भएको देखिन्छ । यसमा अझ अनुचित कार्य मुल द्धारको रुपमा रहेको देखिन्छ । अनुचिक कार्य भन्नाले नातावाद, कृपावाद र मोलमोलाईवाद भन्ने हुन्छ । जुन यस बाट नै भ्रष्टाचार शुरु हुन्छ । तर भ्रष्टाचारले पैसाको लेनदेनलाई बुझाउँद छ भने अनुचित कार्यले कानुनले दिएको अख्तियारलाई दुरुपयोग गरी आफु उपयोग काम गर्ने, आफुले प्राप्त गरेको सुविधा र सहुलियतको दुरुपयोग, आफु मातहतका कर्मचारी वा प्रभाव रहेका व्यक्तिलाई अनुचित दबाब दिई वा प्रलोभनमा पारी आफ्नो अनुकुलको कार्य गराउने आदि कारणले गर्दा यस्ता अनुचित कार्यले पनि भ्रष्टचार मौलाउने बाटो खुलाएको छ । यसलाई पनि भ्रष्टाचार ऐन अन्तर्गत नै कानूनी उपचार खोज्न पाय राम्रो हुने थियो कि ? जुन अहिले सम्म अनुचित कार्यलाई विभागीय कारवाहीमा मात्र सिमित राखिएको छ । जसले गर्दा यसैको आँडमा नदेखिने भ्रष्टचार भैरहेको छ । भ्रष्टचार जुनसुकैले पनि गर्न सक्छ भने अनुचित कार्य अख्तियारवालाले मात्र गर्दछ ।
अब भ्रष्टचार कहाँ भन्ने कुरा गर्दा पैसा उठाउने, पैसा खर्च गर्ने ठाउँ, निर्णय हुने ठाँउ र सेवा प्रवाह हुने ठाँउमा भन्ने जवाफ पाइन्छ । यस्ता ठाँउमा सरकारको ध्बतअज म्यन चाहिनेमा कमजोरी देखिएको छ । भ्रष्टचारले कर्मचारी, राजनीतिक नेतृत्व, उद्योगी व्यापारी, करदाता सबैलाई प्रभाव पारेको हुन्छ । कमजोर कार्य पद्धती, प्रक्रिया उन्मुख कानून एवंम् निर्णय प्रणाली जिम्मेवारी पन्छाउने कार्य संस्कार, सरकारी निकायविचको कमजोर समन्वय, राजनीतिक अस्थितरता जस्ता कारणले भ्रष्टचारको बढ्दै गएको देखिन्छ ।
भ्रष्टचार नियन्त्रणका लागि भौतिक स्रोत साधनको कमीका कारण अनुसन्धान गर्ने, मुद्दा दायर गर्ने, फैसला गर्ने कार्य निष्पक्ष हुन नसकेको र सहि व्यक्ति सहि ठाँउमा परिचालन गर्न नसक्नु पनि कमजोरी पक्ष मानिन्छ । त्यस्तै मुख्य जडको रुपमा प्रमाण जुटाउन नसक्नुले पनि भ्रष्टचार झन्झन् उत्साहित हुँदै गएको देखिन्छ । अझ यसमा राजनीतिक व्यवसायको रुपमा यसलाई चोखाउने प्रवृतीले पनि यसको नियन्त्रणमा असर देखिएको हो । जसको असर राजनीतिक धर्म छाडा कर्मचारी कर्मछाडा हुँदै जानु, अस्थिरता र अशान्ति बढ्दो रुपमा देखा पर्नु दण्डहिनताले प्रश्रय पाउनु प्रजातन्त्र र सुशासन कमजोर हुँदै जानु प्राकृतीक सम्पदा नासिदै जानु, प्रशासनीक ख्बगिभक गिर्दो रुपमा देखा पर्नु र यो देशमा जे गरे पनि हुने रहेछ भन्ने प्रवृतीले छाडातन्त्रको विकास हुनु पनि भ्रष्टचारबाट देखिएको असरको रुपमा देख्न सकिन्छ । जसलाई नियन्त्रण गर्न देशका सबै राज्यप्रति उत्तरदायी हुन जरुरी देखिन्छ ।
भ्रष्टाचार सरकार, जनता, कर्मचारी र नागरिक समाज सबैको समस्याको विषय हो । त्यसले यसको नियन्त्रण गर्न राज्यप्रति उत्तरदायी सबैको हो । विषेशगरी राजनीकित नेतृत्व, प्रमुख राजनीतिक दलका उच्च नेता, उच्चपदस्थ कर्मचारी नागरिक समाज र निजी क्षेत्रसमेतको आचरण, अनुशासन, चेतना र प्रयत्नबाट मात्र यस अभियानलाई गति प्रदान गर्न सकिन्छ । मुहान सफा भए पुछरमा सफा पानी बग्ने हँुदा शिर सफा हुनु जरुरी छ । जबसम्म यो बातावराण बन्दैन, तबसम्म सार्थक नतिजा प्राप्त गर्न सिकदैन । यसका लागि सचेत, नैतिक एवं जागरुक समाज अभियन्ताको जरुरी पर्दछ ।
पर्याप्त कानून (ब्मभत्रगबतभ ीबध), दक्ष संघसंस्था (भाष्अष्भलत ीबध भ्लायचअझभलत ब्नभलअथ), सामाजिक डर (क्यअष्ब िँभबच० यी ३ कुरा भ्रष्टचार र अनुचीत कार्य नियन्त्रणका लागि नभई नहुने विषय हुन । यो देशमा जुन दिन सम्म आफुलाई आफैले नैतीकवान बनाउँदै अथवा “जसरी आएको धन त्यसै गरी जान्छ” भन्ने उखानको डर हुँदैन र कानूनद्धारा निर्मित निकाय अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग र अन्य यस्तै निकाय सँगै डराउने प्रवृत्ती रहन्न तहाँ सम्म भ्रष्टचार रहिरहन्छ ।
अतः हाकिमसँग, प्रेस सँग, सहायकसँग, छिमेकीसँग, ऋष्लित सँग, ऋष्खष् िक्यअष्भतथ सँग, अभिभावकसँग, सन्तानसँग, समाजसँग, कानुनसँग, नैतिकतासँग र कानुनद्धारा गठित संघसस्था सँग डराउने वातावरण बन्नु नै भ्रष्टाचार र अनुचित कार्य नियन्त्रणको आधारभुत मन्त्र हो ।